Bojan Milosavljević iz Desk Kreativna Evropa Kultura, urednik jesenjeg ciklusa „Knjige u središtu“, o ženskim glasovima, evropskim književnostima koje retko čitamo i ulozi mladih.
Prema rezultatima ankete portala Velike priče, u kojoj je za sada glasalo više od 120 pisaca i teoretičara književnosti, od 100 najboljih romana samo 13 su napisale žene, od toga pet Dubravka Ugrešić. Prvi roman koji je napisala žena nalazi se tek na 17. mestu.
Bojan Milosavljević navodi ovaj podatak kao dokaz da su marginalizovanost i nedovoljno vrednovanje ženske književnosti prisutni i danas, a to je i razlog zašto se jesenji ciklus razgovora „Knjige u središtu“ u Evropskoj kući Beograd bavi savremenom evropskom ženskom književnošću.
Ciklus je posvećen književnim delima čiji su prevodi podržani kroz program Kreativna Evropa. Milosavljević je odabrao četiri autorke, čija će dela biti predstavljena kroz razgovore sa urednicima izdavačkih kuća, uz učešće prevodilaca i učenica Filološke gimnazije u Beogradu.
Koje knjige su u središtu?
U oktobru je na redu kultni roman Daljine mađarske spisateljice Magde Sabo, objavljen u izdanju Štrika. Novembar je posvećen bugarskim autorkama: Rene Karabaš, čiji je roman Ostajnica objavio Heliks, i Mariji Kasimovoj-Moase, autorki romana Balkanska rapsodija u izdanju Akademske knjige. U decembru se razgovara o romanu Antarktik ljubavi švedske spisateljice Sare Stridsberg, objavljenom u izdanju Kontrasta.
Koliko su izdavačke kuće iz Srbije uključene u program Kreativna Evropa, posebno u projekte podrške cirkulaciji evropskih književnih dela?
Izdavačke kuće iz Srbije svake godine, uz podršku programa Kreativna Evropa i u okviru konkursa Cirkulacija evropskih književnih dela, prevedu i objave u proseku oko 40 novih naslova savremene evropske književnosti. Taj trend traje više od deset godina, a projekte je do sada realizovalo skoro 20 izdavačkih kuća. Naslovi dolaze iz skoro svih 40 država koje učestvuju u programu, od portugalske i poljske do islandske i irske književnosti.
„Mislim da je jedan od problema našeg društva to što ljudi imaju stavove o Evropi na osnovu nedovoljne informisanosti i razumevanja kompleksnosti evropske istorije i kulture. Ovi prevodi grade nove interkulturne mostove i omogućavaju upoznavanje sa savremenim evropskim društvima na jedan specifičan i autentičan način“, kaže Milosavljević.
Zašto je važno govoriti o književnosti koju pišu žene i čime ste se vodili prilikom izbora četiri autorke i njihovih dela za ovogodišnji jesenji ciklus?
„Ženska književnost je relativno nova pojava na svetskoj sceni. Ženama je skoro do polovine 20. veka bilo uskraćeno pravo na obrazovanje, osnovnu pismenost i ekonomska prava, o čemu je pisala i Virdžinija Vulf u eseju Sopstvena soba“, objašnjava Milosavljević.
Njegov serijal razgovora zato vidi kao reakciju i ispravljanje istorijskih nepravdi i sistemskog nasilja koje je ženama vekovima zabranjivalo da kroz književnost iskažu svoje viđenje sebe, sveta i društvenih odnosa.
„Kada žene pišu, u romanima je više ženskih likova i različitijih društvenih profila, dok su u književnosti koju su vekovima pisali muškarci žene uglavnom marginalizovane. Ženska književnost, dakle, donosi jednu novu osećajnost i nove teme kao i novo čitanje rodnih uloga i društvenih odnosa“, kaže Milosavljević.
Sva četiri romana iz jesenjeg ciklusa pisale su žene, a u svakom su žene noseći likovi. To je u skladu i sa jednim od opštih prioriteta programa Kreativna Evropa, kulturne politike Evropske unije: inkluzijom i rodnom ravnopravnošću.
Izbor autorki iz Mađarske, Bugarske i Švedske, dodaje on, odgovor je na dominaciju anglosaksonske, francuske, nemačke i ruske kulture i književnosti: sa tih jezika dolazi više od 90% prevedene književnosti, ali i obavezne školske lektire.
„Vrlo retko ćete u svom okruženju naći osobu, osim ako se profesionalno bavi književnošću, koja je pročitala neki roman portugalske, rumunske, poljske ili neke druge manje zastupljene evropske književnosti“, kaže Milosavljević.
Koliko je važno otvoriti prostor za razgovor o nasilju i društvenim traumama kroz književnost?
U novembru i decembru „Knjige u središtu“ deo su kampanje „16 dana aktivizma protiv rodno zasnovanog nasilja“. Novembarski razgovor posvećen je romanu Ostajnica, koji na inovativan način tematizuje fenomen virdžina u Albaniji, a decembarski romanu Antarktik ljubavi, koji tematizuje femicid u Švedskoj. Milosavljević smatra da je važno da postoji književnost koja kritički promišlja postojeće društvene odnose i otvara dijalog o društvenim traumama i nasilju nad nemoćnima, sa namerom da doprinese stvaranju pravednijeg, slobodnijeg i solidarnijeg sveta.
„Književnost, kao i kultura, nema samo jedno lice, ona može pevati o slobodi, empatiji i emancipaciji, a može služiti i kao sredstvo normalizacije nasilja“, kaže on.
Zašto je važno uključiti mlađu generaciju u razgovore o osetljivim društvenim temama?
Jesenji ciklus realizuje se u saradnji sa učenicama Filološke gimnazije, koje će u razgovorima učestvovati i kao sagovornice i kao publika. Milosavljević smatra da mladima treba omogućiti da se čuju njihovi glasovi i da ih treba tretirati kao ozbiljne i ravnopravne sagovornike sposobne da promišljaju osetljive društvene teme. Zahvalio se profesorki književnosti Mirjani Stakić na razumevanju i otvorenosti za saradnju.
„Verujem da će mlade sagovornice udahnuti svežinu i nadu u naše razgovore“, kaže Milosavljević.